Cờ vây bắt nguồn từ nước nào? Giải thích dễ hiểu về nguồn gốc ra đời ở Trung Quốc và lịch sử truyền sang Nhật Bản

Bạn đã bao giờ tự hỏi: “Cờ vây là trò chơi của nước nào?” chưa.

Hình ảnh đây là một nét văn hóa truyền thống của Nhật Bản rất mạnh, nên hẳn có nhiều người nghĩ rằng cờ vây bắt nguồn từ Nhật.

Thực ra, cờ vây có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Người ta cho rằng nó ra đời vào khoảng 4000 năm trước.

Trong bài viết này, chúng tôi sẽ hệ thống lại các giả thuyết xoay quanh nguồn gốc cờ vây, cũng như làm rõ sự thật đằng sau những hiểu lầm như “cờ vây phát sinh ở Nhật” hay “cờ vây phát sinh ở Hàn Quốc”.

Đồng thời, bài viết cũng giải thích cờ vây được truyền sang Nhật vào thời điểm nào và đã phát triển ra sao.

[toc]

Cờ vây bắt nguồn từ Trung Quốc. Được cho là ra đời khoảng 4000 năm trước

Quốc gia phát sinh cờ vây là Trung Quốc.

Theo Nihon Ki-in (Hiệp hội Cờ vây Nhật Bản), cờ vây được cho là bắt đầu ở Trung Quốc khoảng 4000 năm trước.

Tuy nhiên, không có ghi chép chắc chắn nào cho biết ai đã nghĩ ra và vào thời điểm nào.

Về nguồn gốc, có nhiều câu chuyện được truyền lại: truyền thuyết rằng các vị đế vương thời cổ đại tạo ra, hay giả thuyết rằng nó bắt đầu từ dụng cụ bói toán…

Cũng có giả thuyết cho rằng cờ vây bắt nguồn từ Ấn Độ hoặc Tây Tạng, nhưng quan điểm chủ đạo vẫn là thuyết Trung Quốc.

Cờ vây ra đời ở Trung Quốc sau đó lan sang bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản.

Người ta cho rằng cờ vây được truyền sang Nhật từ Trung Quốc, và cũng có cách nhìn rằng nó đi qua bán đảo Triều Tiên.

Ở Trung Quốc, hiện nay cờ vây vẫn được gọi là “围棋 (Weiqi)”, và được rất nhiều người yêu thích.

3 giả thuyết xoay quanh nguồn gốc cờ vây

Cờ vây ra đời như thế nào, thực hư ra sao thì đến nay vẫn chưa rõ.

Vì vậy, từ xưa đã có nhiều giả thuyết được kể lại, bao gồm cả truyền thuyết.

Ở đây, chúng tôi giới thiệu 3 giả thuyết tiêu biểu.

Không giả thuyết nào có bằng chứng quyết định, nhưng chúng cho thấy người xưa đã nhìn nhận cờ vây như thế nào.

Truyền thuyết Nghiêu – Thuấn tạo ra để giáo dục con cái

Nổi tiếng nhất là câu chuyện cho rằng vị đế vương huyền thoại của Trung Hoa cổ đại là Nghiêu (堯/尭) đã nghĩ ra cờ vây.

Tương truyền Nghiêu đã tạo ra cờ vây và dạy cho con trai là Đan Chu để nuôi dạy thành người tài giỏi.

Truyền thuyết này còn có một đoạn tiếp hơi mang tính châm biếm.

Cuối cùng, Nghiêu đã không truyền ngôi cho con trai Đan Chu mà nhường ngôi cho Thuấn—người được chọn không dựa vào gia thế.

Có lẽ “giáo dục thiên tài bằng cờ vây” đã không thành công lắm.

Dĩ nhiên, cả Nghiêu lẫn Thuấn đều là nhân vật trong truyền thuyết.

Hãy xem câu chuyện này không phải là sự thật lịch sử, mà như một giai thoại nói lên sự lâu đời và chiều sâu của cờ vây.

Giả thuyết bắt nguồn từ dụng cụ bói toán và thiên văn

Cũng có giả thuyết cho rằng bàn cờ và quân cờ vốn là dụng cụ dùng cho bói toán và thiên văn.

Theo cách nghĩ này, bàn cờ tượng trưng cho vũ trụ, còn quân cờ tượng trưng cho các vì sao, dùng để đọc lịch và đoán cát hung.

Ví dụ, bàn 19 đường có 361 giao điểm; nếu bỏ 1 điểm ở trung tâm thì còn 360.

Đây là con số gần với số ngày trong một năm; bốn góc được ví với bốn mùa, còn điểm trung tâm “Thiên nguyên” được ví như trung tâm vũ trụ.

Cũng có cách diễn giải coi quân trắng là ban ngày (dương), quân đen là ban đêm (âm).

Nếu giả thuyết này đúng, thì dụng cụ bói toán về sau đã biến thành trò chơi hai người tranh giành lãnh thổ.

Cũng có thuyết nguồn gốc Ấn Độ – Tây Tạng

Cũng có giả thuyết cho rằng cờ vây phát sinh ở vùng đất ngoài Trung Quốc. Nihon Ki-in cũng giới thiệu rằng “cũng có thuyết cho rằng nguồn gốc là Ấn Độ hoặc Tây Tạng”.

Ở Tây Tạng, cho đến khoảng giữa thế kỷ 20 vẫn còn tồn tại một dạng cờ vây gọi là “Miman”.

Nó không dùng bàn 19 đường như hiện nay mà dùng bàn 17 đường, và được cho là còn lưu giữ hình thức cờ vây thời kỳ đầu được truyền từ Trung Quốc.

Tuy vậy, chưa tìm thấy bằng chứng chắc chắn cho thuyết phát sinh ở Ấn Độ hay Tây Tạng.

Hiện nay, quan điểm phổ biến là cờ vây bắt nguồn từ Trung Quốc.

Cờ vây ở Trung Quốc nhìn từ ghi chép và hiện vật khai quật

Việc cờ vây đã được chơi từ lâu ở Trung Quốc không chỉ được kể trong truyền thuyết, mà còn có thể xác nhận qua văn hiến và hiện vật khai quật.

Đặc biệt, từ các hiện vật bàn cờ khai quật, người ta cũng biết được kích thước bàn đã thay đổi theo thời đại.

Cờ vây xuất hiện cả trong “Luận Ngữ” và “Mạnh Tử”

Đến thời Xuân Thu – Chiến Quốc (770 TCN – 221 TCN), cờ vây lan rộng như một trò chơi rèn luyện chiến lược.

Trong “Luận Ngữ” và “Mạnh Tử”—tập hợp lời của các nhà tư tưởng thời kỳ này—cũng có nhắc đến cờ vây.

Trong “Luận Ngữ”, Khổng Tử để lại ý rằng: “Thà chơi cờ bạc hay cờ vây còn hơn ngồi không cả ngày.”

Trong “Mạnh Tử”, có câu chuyện về một danh thủ tên “Dịch Thu (弈秋)” được xem là người chơi giỏi nhất nước.

Tức là từ hơn 2000 năm trước, đã có những kỳ thủ mạnh nổi tiếng.

Về sau, thời Bắc Tống, người ta biên soạn “Vong Ưu Thanh Lạc Tập (忘憂清楽集)”, được cho là sách cờ vây cổ nhất còn tồn tại trên thế giới.

Trong đó cũng có ghi lại một ván cờ được cho là giữa Tôn Sách và Lữ Phạm của nước Ngô thời Tam Quốc.

Bàn cờ từ 17 đường sang 19 đường: thay đổi thấy được qua hiện vật khai quật

Bàn cờ hiện nay là bàn 19 đường, với 19 đường kẻ dọc và ngang.

Thế nhưng, ở Trung Quốc xưa từng dùng bàn 17 đường.

Năm 2002, tại Dương Lăng (陽陵)—lăng mộ của Hán Cảnh Đế thời Tây Hán ở tỉnh Thiểm Tây—người ta tìm thấy mảnh vỡ của một bàn cờ bằng gốm.

Nó được cho là đồ dùng để giải trí của những người canh giữ lăng mộ, chứ không phải hoàng tộc.

Điều này cho thấy từ thời trước Công nguyên, cả những người không thuộc tầng lớp cao cũng đã chơi cờ vây.

Đến thời Đông Hán, một bàn cờ được khai quật từ một ngôi mộ ở huyện Vọng Đô, tỉnh Hà Bắc.

Kết hợp với mô tả trong văn hiến thời đó, người ta cho rằng bàn cờ thời kỳ này là 17 đường.

Sau đó, đến thời Nam – Bắc triều, bàn 19 đường dần phổ biến.

Từ mộ Trương Thịnh thời Tùy (thành phố An Dương, tỉnh Hà Nam), người ta đã khai quật được bàn cờ 19 đường.

Kích thước bàn giống như hiện nay đã được hoàn thiện từ khoảng hơn 1400 năm trước.

Cờ vây như một môn giáo dưỡng được gọi là “cầm kỳ thư họa”

Ở Trung Hoa cổ đại, cờ vây được xem là một phần giáo dưỡng của giới trí thức. Tư tưởng đó được thể hiện qua cụm từ “cầm kỳ thư họa (琴棋書画)”.

“Cầm” là âm nhạc, “kỳ” là cờ vây, “thư” là thư pháp, “họa” là hội họa.

Bốn điều này được coi là thú tao nhã mà bậc quân tử (người đáng kính) nên có, và cũng được dạy cho trẻ em.

Cờ vây không chỉ được chơi như một trò thắng thua đơn thuần.

Nó được trân trọng như một phương tiện rèn luyện tư duy và phẩm cách.

Cờ vây phát sinh ở Nhật? Ở Hàn? Giải đáp các thắc mắc thường gặp

Về cờ vây, cũng thường nghe những ý kiến như “Có phải phát sinh ở Nhật không?” hay “Tôi nghe nói Hàn Quốc là nơi phát sinh”.

Kết luận là: Nhật Bản và Hàn Quốc đều không phải quốc gia phát sinh.

Vậy vì sao lại có những hiểu lầm như vậy? Hãy cùng nhìn từ mối liên hệ giữa từng quốc gia và cờ vây.

Vì sao cờ vây không phát sinh ở Nhật Bản

Cờ vây ra đời ở Trung Quốc, và được cho là truyền sang Nhật từ Trung Quốc.

Nó không phải trò chơi sinh ra tại Nhật.

Dù vậy, cờ vây dễ bị nghĩ là phát sinh ở Nhật vì nó đã phát triển rất mạnh tại Nhật Bản.

Thời Edo, Mạc phủ bảo trợ các “gia nguyên” (iemoto) cờ vây, khiến trình độ kỹ thuật tăng vọt.

Ngay cả khi bước vào thời cận đại, các kỳ thủ Nhật và Nihon Ki-in vẫn nỗ lực phổ biến cờ vây ra nước ngoài.

Từ lịch sử đó, hình ảnh “cờ vây là văn hóa truyền thống của Nhật” đã trở nên cố định.

Cũng không phát sinh ở Hàn Quốc: cờ vây truyền đến bán đảo Triều Tiên

Hàn Quốc cũng là một trong những quốc gia mà cờ vây được truyền đến từ Trung Quốc.

Người ta cho rằng muộn nhất là vào thế kỷ 5, cờ vây đã có mặt trên bán đảo Triều Tiên.

Trong bộ sử cổ “Tam Quốc Sử Ký (三国史記)” có lưu lại một câu chuyện nổi tiếng liên quan đến cờ vây.

Vua Trường Thọ của Cao Câu Ly đã phái nhà sư giỏi cờ tên Đạo Lâm sang Bách Tế.

Đạo Lâm tiếp cận vua Cái Lâu của Bách Tế—người rất thích cờ—để giành lòng tin, rồi khuyên tiến hành các công trình quy mô lớn làm suy yếu quốc lực.

Sau đó, kinh đô Hán Thành của Bách Tế đã bị Cao Câu Ly đánh chiếm vào năm 475.

Ở Hàn Quốc, cờ vây được gọi là “Baduk (바둑)”.

Hàn Quốc hiện nay là một cường quốc cờ vây, sánh cùng Trung Quốc và Nhật Bản.

Dù không phải nơi phát sinh, nhưng chắc chắn đây là một quốc gia có phong trào cờ vây rất mạnh.

Vì sao cờ vây trong tiếng Anh được gọi là “Go”: bắt nguồn từ tiếng Nhật

Trong tiếng Anh, cờ vây được gọi là “Go”.

Tên gọi này bắt nguồn từ tiếng Nhật “碁 (go)”.

Cờ vây được giới thiệu đến phương Tây chủ yếu qua Nhật Bản, và những người chơi phương Tây thời kỳ đầu đã học từ các kỳ thủ chuyên nghiệp Nhật.

Trong thế kỷ 20, Nihon Ki-in đã xuất bản tạp chí tiếng Anh và cử kỳ thủ ra nước ngoài, góp phần thúc đẩy phổ biến.

Vì tên gọi nổi tiếng trên thế giới lại có nguồn gốc tiếng Nhật, nên việc bị hiểu lầm là cờ vây phát sinh ở Nhật cũng không phải điều khó hiểu.

Cờ vây được truyền sang Nhật khi nào?

Thời điểm chính xác cờ vây được truyền sang Nhật, thực ra vẫn chưa rõ.

Dù vậy, từ các ghi chép cổ và di vật văn hóa, có thể thấy cờ vây đã bén rễ ở Nhật từ khá sớm.

Hãy xem các manh mối về quá trình du nhập từ 3 góc nhìn.

Ghi chép còn lại trong “Tùy Thư” phần truyện về nước Wa

Một ghi chép cổ về cờ vây ở Nhật là “Tùy Thư (隋書)” phần truyện về nước Wa.

Đây là sách hoàn thành vào thế kỷ 7, ghi rằng người Nhật (người Wa) “ưa thích các trò chơi như kỳ bác, ác sóc, chư bồ”.

Chữ “kỳ (棋)” ở đây được cho là chỉ cờ vây.

“Tùy Thư” mô tả thời kỳ trước khi Nhật phái sứ sang nhà Đường.

Nói cách khác, có thể cho rằng cờ vây đã được chơi ở Nhật từ trước thời kỳ sứ giả sang Đường.

Trong bộ luật Taihō Ritsuryō (Đại Bảo luật lệnh) ban hành năm 701 cũng có nhắc đến cờ vây.

Trong “Tăng ni lệnh” quy định cho tăng lữ, dù cấm chơi sugoroku và cờ bạc, nhưng lại không cấm “cờ (碁)”.

Có lẽ cờ vây đã là một thứ đủ gần gũi để được nhắc đến trong luật.

Truyền thuyết Kibi no Makibi truyền cờ vây và “vùng đất phát sinh cờ vây”

Nhắc đến cờ vây ở Nhật, cái tên Kibi no Makibi (吉備真備) thường được nhắc tới.

Ông là học giả thời Nara, sang nhà Đường với tư cách sứ giả, và nổi tiếng với truyền thuyết rằng đã mang cờ vây về Nhật.

Kibi no Makibi cũng được gọi là “tổ sư cờ vây Nhật Bản”, và Mabi-chō (thị trấn Mabi) thuộc thành phố Kurashiki, tỉnh Okayama—được cho là quê hương của ông—nổi tiếng như một “thành phố cờ vây”.

Từ năm 2011, giải toàn quốc cho học sinh tiểu học “Kurashiki Kibi no Makibi Cup – Giải Kisei nhí” đã được tổ chức.

Với những ai đang tìm “nơi phát sinh cờ vây ở Nhật”, Mabi-chō có thể xem là vùng đất gắn bó sâu sắc.

Tuy nhiên, xét các ghi chép trong “Tùy Thư” và Taihō Ritsuryō, có vẻ cờ vây đã được truyền đến trước thời Kibi no Makibi.

Câu chuyện về Kibi no Makibi nên được thưởng thức như một truyền thuyết về nhân vật đã góp phần phát triển cờ vây ở Nhật.

Bàn cờ và quân cờ còn lưu tại Shōsōin

Bằng chứng cho thấy cờ vây thịnh hành vào thời Nara cũng còn lưu tại Shōsōin ở Nara.

Shōsōin lưu giữ 3 bàn cờ và các quân cờ.

Trong đó nổi tiếng nhất là “Mokuga Shitan no Kikkyoku (木画紫檀棊局)”.

Đây là một bàn cờ đẹp, làm từ gỗ tử đàn và trang trí bằng kỹ pháp “mokuga” (khảm/ghép gỗ) kết hợp các loại gỗ có màu khác nhau.

Những món đồ này được truyền lại như bảo vật gắn với Thiên hoàng Shōmu.

Có thể thấy cờ vây cũng hiện diện trong đời sống quanh hoàng đế.

Lịch sử cờ vây phát triển tại Nhật Bản

Cờ vây truyền đến Nhật đã lan rộng từ giới quý tộc sang võ sĩ, tăng lữ, rồi đến dân thường.

Thời Edo, kỹ thuật được mài giũa dưới một chế độ riêng, và Nhật trở thành một trong những trung tâm cờ vây.

Hãy lần lượt nhìn lại chặng đường theo từng thời kỳ.

Thời Heian: thú tao nhã của quý tộc, xuất hiện cả trong “Truyện Genji” và “Gối đầu giường”

Thời Heian, cờ vây lan rộng trong cung đình như một trò chơi của giới quý tộc.

Trong các tác phẩm văn học thời đó, cảnh chơi cờ vây cũng nhiều lần được miêu tả.

Trong “Truyện Genji” của Murasaki Shikibu, có cảnh Hikaru Genji lén nhìn các phụ nữ đang đánh cờ.

Trong “Gối đầu giường” của Sei Shōnagon cũng có nhắc đến cờ, giúp ta hình dung cờ vây đã hòa vào đời sống của người trong triều đình.

Giai thoại về Thiên hoàng Daigo và nhà sư Kanren—người nổi tiếng là cao thủ cờ—cũng rất nổi tiếng.

Tương truyền thiên hoàng đã cược một chiếc gối vàng để đấu cờ với Kanren.

Thời Kamakura – Muromachi: lan sang võ sĩ, tăng lữ và dân thường

Đến thời Kamakura – Muromachi, cờ vây không còn là thứ chỉ dành cho quý tộc.

Người chơi lan rộng đến võ sĩ, tăng lữ, thậm chí cả nông dân và thương nhân.

Đầu thời Kamakura, người ta biên soạn “Igo-shiki (囲碁式)”, được xem là một trong những sách quy tắc cờ vây cổ nhất ở Nhật.

Trong “Tsurezuregusa (徒然草)” của Yoshida Kenkō cũng có vài câu chuyện liên quan đến cờ.

Khi được yêu thích không phân biệt tầng lớp, cờ vây đã bén rễ như một phần văn hóa Nhật Bản.

Thời Edo: chế độ gia nguyên và Honinbō đưa cờ vây vào thời hoàng kim

Thời Edo là thời hoàng kim của cờ vây Nhật Bản.

Các võ tướng như Tokugawa Ieyasu cũng yêu thích cờ vây, và Mạc phủ đã bảo trợ cờ vây rất hậu hĩnh.

Nhân vật trung tâm là Honinbō Sansa (本因坊算砂), một nhà sư ở chùa Jakkō-ji tại Kyoto.

Sansa là đời đầu của dòng Honinbō, và cũng được cho là người đầu tiên đảm nhiệm “Godokoro (碁所)”—chức vụ phụ trách cờ vây trong Mạc phủ (thời điểm chế độ Godokoro được hoàn thiện vẫn có nhiều ý kiến khác nhau).

Sau khi Sansa qua đời, chế độ gia nguyên với 4 nhà Honinbō, Inoue, Yasui, Hayashi được hình thành và kéo dài đến cuối thời Edo.

Các gia nguyên nhận bổng lộc từ Mạc phủ, đổi lại mỗi năm vào ngày 17/11 họ sẽ biểu diễn đối cục trước tướng quân tại lâu đài Edo.

Sự kiện này gọi là “Oshirogo (御城碁)”.

Việc các gia nguyên cạnh tranh danh dự và so tài đã khiến kỹ thuật cờ vây tiến bộ vượt bậc.

Cận đại – hiện đại: thành lập Nihon Ki-in và lan rộng ra thế giới

Sau Minh Trị Duy Tân, các gia nguyên mất đi sự bảo trợ của Mạc phủ và bước vào thời kỳ khó khăn.

Sau đó, trải qua giai đoạn các tổ chức kỳ thủ ra đời rồi chia tách nhiều lần, Nihon Ki-in được thành lập vào năm 1924.

Năm 1939, giải danh hiệu “Honinbō” tranh bằng thực lực—“Honinbō-sen”—bắt đầu.

Từ đây, hình thức các giải đấu danh hiệu giữa kỳ thủ chuyên nghiệp như hiện nay dần được hoàn thiện.

Ngày nay, cờ vây được chơi trên khắp thế giới.

Năm 2016, AI cờ vây “AlphaGo” đánh bại kỳ thủ hàng đầu, tạo nên tiếng vang lớn.

Nghiên cứu sử dụng AI cũng tiến triển, và trò chơi có lịch sử 4000 năm này vẫn đang tiếp tục phát triển.

Tổng kết

Cờ vây được cho là phát sinh ở Trung Quốc và ra đời khoảng 4000 năm trước.

Dù có truyền thuyết Nghiêu tạo ra cho con trai, hay giả thuyết bắt nguồn từ dụng cụ bói toán, nhưng nguồn gốc chính xác vẫn chưa rõ.

Việc cho rằng Nhật Bản hay Hàn Quốc là nơi phát sinh là một hiểu lầm.

Cả hai đều là những quốc gia tiếp nhận cờ vây từ Trung Quốc, và tại Nhật cờ vây phát triển đến mức trở thành nguồn gốc của tên tiếng Anh “Go”.

Người ta cho rằng muộn nhất là khoảng thế kỷ 7, cờ vây đã được truyền đến Nhật.

Dấu vết của nó còn lại trong bàn cờ ở Shōsōin và văn học thời Heian, và đến thời Edo thì bước vào thời hoàng kim dưới chế độ gia nguyên.

Dù có lịch sử dài như vậy, luật cờ vây lại đơn giản đến mức ai cũng có thể học.

Nếu bạn thấy hứng thú, sao không thử tận hưởng ván đầu tiên một cách thoải mái trên PlayGo.gg nhỉ?